Steensoorten zijn er in meer vormen dan de meeste mensen denken. Steen lijkt misschien saai, maar elk type heeft een eigen verhaal. Sommige stenen zijn miljoenen jaren geleden ontstaan door vuur en hitte. Andere zijn langzaam gevormd onder druk, diep in de aarde. En weer andere zijn het resultaat van afgestorven dieren en planten. Zodra je weet hoe gesteente ontstaat, kijk je nooit meer hetzelfde naar een kei op straat of een marmeren aanrechtblad.
Drie hoofdgroepen van gesteente
Alle gesteenten op aarde vallen in drie grote groepen: stollingsgesteente, sedimentgesteente en metamorf gesteente. Stollingsgesteente ontstaat als vloeibaar magma afkoelt en hard wordt. Graniet is daar een goed voorbeeld van. Dit type steen wordt diep in de aarde gevormd en komt omhoog door bewegingen van de aardkorst. Sedimentgesteente ontstaat heel anders. Zand, klei, schelpen en andere deeltjes zakken naar de bodem van rivieren of zeeën. Na lange tijd perst het gewicht van de lagen daarboven alles samen tot harde steen. Kalksteen en zandsteen zijn bekende vormen van sedimentgesteente. Metamorf gesteente is steen die al bestond, maar door extreme hitte of druk is veranderd. Marmer ontstaat zo: kalksteen dat diep in de aarde onder druk wordt gezet, verandert van structuur en krijgt die kenmerkende aders.
Bekende soorten en waar je ze tegenkomt
Graniet is een van de meest gebruikte gesteentesoorten in de bouw en voor aanrechtbladen. Het is hard, bestand tegen krassen en neemt weinig water op. Marmer is zachter dan graniet en staat bekend om zijn elegante uiterlijk. Je vindt het in vloeren, trappen en beeldhouwwerken. Leisteen is een metamorf gesteente dat in dunne lagen gespleten kan worden. Het wordt veel gebruikt als dakbedekking en voor terrasvloeren. Travertijn is een sedimentaire steen die ontstaat bij warmwaterbronnen. De poriën in het oppervlak geven het een herkenbare structuur. Kwartsiet begint als zandsteen, maar verandert door hitte en druk in een bijzonder harde en dichte steen. Hardsteen, ook wel blauwe steen of arduin genoemd, wordt veel gebruikt voor vensterbanken, stoepen en grafstenen. Al deze materialen hebben andere eigenschappen en worden daarom voor verschillende doeleinden gekozen.
Hoe je steensoorten van elkaar onderscheidt
Gesteenten herken je aan een aantal kenmerken. De hardheid is een belangrijke maatstaf. Wetenschappers gebruiken daarvoor de schaal van Mohs, waarbij talk het zachtste is en diamant het hardste. Graniet scoort hoog op deze schaal, terwijl kalksteen een stuk lager staat. Ook de korrelstructuur zegt veel. Kijk je naar graniet, dan zie je duidelijk losse mineraalkorrels in verschillende kleuren. Marmer heeft een fijne, gladde structuur met aders die ontstaan zijn door mineralen zoals ijzeroxide. Leisteen heeft een gelaagd uiterlijk en breekt makkelijk in platte stukken. De kleur van steen wordt bepaald door de mineralen erin. Rode tinten komen vaak van ijzer, groene van chloriet of epidoot, en witte van kwarts of calciet. Door goed te kijken naar kleur, structuur en hardheid kun je al veel afleiden over hoe een steen is ontstaan.
Het gebruik van gesteente door de eeuwen heen
Mensen gebruiken steen al zolang ze bestaan. De vroegste werktuigen waren stenen van vuursteen, een type kiezelgesteente dat scherpe randen geeft als je het breekt. Later werden grote bouwwerken opgetrokken uit kalksteen en graniet. De Egyptische piramides zijn grotendeels gebouwd van kalksteen, met een bekleding van wit polijststeen. In Europa werden kathedralen en kastelen opgetrokken uit lokale gesteentesoorten, wat per regio sterk verschilt. Tegenwoordig zien we gesteente niet alleen in grote bouwwerken, maar ook in bestrating, keukens, badkamers en tuinen. Moderne technieken maken het mogelijk om steen heel dun te zagen, wat transport goedkoper maakt en meer toepassingen mogelijk maakt. Tegelijk is er meer aandacht voor duurzaamheid: waar komt de steen vandaan, en onder welke omstandigheden is hij gewonnen?
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen graniet en marmer?
Graniet is een stollingsgesteente dat erg hard is en goed bestand is tegen krassen en vocht. Marmer is een metamorf gesteente dat zachter is en sneller vlekken trekt door zuur, zoals citroensap of azijn. Graniet is daardoor praktischer voor keukens, terwijl marmer vaker in badkamers of decoratieve elementen wordt gebruikt.
Welke gesteentesoort is het hardst?
De hardheid van steen wordt gemeten met de schaal van Mohs. Diamant staat bovenaan als hardste stof op aarde. Onder de gangbare bouwstenen scoort kwartsiet en graniet hoog. Kalksteen en zandsteen zijn een stuk zachter en slijten sneller bij gebruik buiten.
Kun je gesteente hergebruiken?
Ja, gesteente is heel goed herbruikbaar. Oude stoeptegels, dakleien en gevelsteen worden regelmatig hergebruikt in nieuwe projecten. Omdat steen erg lang meegaat, verliest het nauwelijks kwaliteit. Hergebruik van steen is duurzamer dan het winnen van nieuw materiaal.
Waarom heeft leisteen een gelaagde structuur?
Leisteen heeft een gelaagde structuur omdat het gevormd is uit klei en fijne deeltjes die over lange tijd zijn samengeperst. Door de druk zijn de mineralen in parallelle lagen gaan liggen. Daardoor kun je leisteen makkelijk in dunne platen splijten, wat het geschikt maakt voor dakpannen en vloertegels.